अमेरिकामा नेपाली संस्कृति संरक्षण र सबल संस्थाको प्रश्न
अमेरिकामा पुनर्वास भएका भुटानी मूलका नेपालीभाषी समुदायले भाषा, साहित्य, धर्म र संस्कृतिको संरक्षणमा उल्लेखनीय काम गरेका छन्। विस्थापन, लामो शरणार्थी जीवन र नयाँ देशमा बसोबासका अनेक कठिनाइबीच पनि आफ्नो पहिचान जोगाउन उनीहरूले देखाएको सक्रियता प्रशंसनीय छ।
नेपाली भाषा कक्षा सञ्चालन, मठमन्दिर निर्माण, धार्मिक अनुष्ठान, सांस्कृतिक कार्यक्रम, साहित्यिक सम्मेलन तथा पुस्तक प्रकाशनजस्ता गतिविधिले यस समुदायलाई नेपालीभाषी विश्वमा परिचित गराएको छ। कतिपय सञ्चारमाध्यम र विश्लेषकले भुटानी मूलका नेपालीभाषीहरूले नेपालबाट आएका प्रवासी नेपालीभन्दा पनि प्रभावकारी रूपमा नेपाली भाषा र संस्कृतिको संरक्षण गरिरहेको धारणा व्यक्त गर्ने गरेका छन्। यद्यपि, यस्तो तुलनात्मक दाबी पुष्टि गर्न व्यवस्थित अध्ययन आवश्यक छ। यस प्रशंसामा केही आधार अवश्य हुन सक्छ। तर एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ; के भाषा र संस्कृतिको संरक्षणमा देखिएको सक्रियता नै संस्थागत सफलताको पर्याप्त प्रमाण हो?
मेरो विचारमा यो प्रश्नको उत्तर त्यति सरल छैन।
संस्कृति संरक्षण आफैँमा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। तर कुनै पनि सामाजिक संस्थाको सफलताको मूल्याङ्कन गर्दा त्यसको नैतिक नेतृत्व, समावेशिता, आपसी सहकार्य र समुदायका सदस्यहरूको समग्र कल्याणलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ।
सांस्कृतिक उपलब्धि र संस्थागत सफलता
भुटानी मूलका नेपालीभाषी समुदायसँग सम्बन्धित संस्थाहरूमा हिन्दु धर्म तथा संस्कृति संगठन (Organization for Hindu Religion and Culture-OHRC), भुटानी कम्युनिटी अफ सेन्ट्रल पेन्सिलभेनिया (Bhutanese Community of Central Pennsylvania-BCCPA), विश्व भुटानी हिन्दु संगठन (Global Bhutanese Hindu Organization-GBHO), विश्व भुटानी साहित्य संगठन (Global Bhutanese Literature Organization-GBLO) र साहित्य परिषद्, भुटान (Literature Council of Bhutan-LCOB) उल्लेखनीय छन्।
यी संस्थाहरू विभिन्न उद्देश्यका साथ भाषा, साहित्य, धर्म, संस्कृति र सामुदायिक सेवाका क्षेत्रमा सक्रिय रहँदै आएका छन्। तिनका गतिविधि तथा संस्थागत परिचयबारे सम्बन्धित वेबसाइटहरूमा जानकारी उपलब्ध छन् (OHRC, n.d.; BCCPA, n.d.; GBHO, n.d.; GBLO, n.d.; LCOB, n.d.)। साहित्य परिषद्, भुटानको ऐतिहासिक विकासक्रममा नेपाली भाषा परिषद्, भुटान तथा नेपाली साहित्य परिषद्, भुटानजस्ता नामहरू पनि जोडिएका छन्। यसको नामकरण र संस्थागत विकासक्रमका वर्षगत विवरणलाई संस्थाका आधिकारिक अभिलेखका आधारमा थप पुष्टि गर्न सकिन्छ।
यी संस्थाहरूको योगदान एउटै प्रकृतिको छैन। कसैले धार्मिक र सांस्कृतिक गतिविधिमा जोड दिएका छन्, कसैले भाषा शिक्षामा, कसैले साहित्य सिर्जना र प्रकाशनमा त कसैले सामुदायिक सेवामा। यी प्रयासहरूले समुदायको पहिचान संरक्षणमा योगदान पुर्याएका छन्। तर संस्थाको संख्या, कार्यक्रमको भव्यता वा सामाजिक सञ्जालमा देखिने लोकप्रियताले मात्र संस्थागत प्रभावकारिता प्रमाणित गर्दैन।
उदाहरणका लागि, नेपाली भाषा कक्षा सञ्चालन हुनु राम्रो उपलब्धि हो। तर त्यहाँ अध्ययन गरेका कति बालबालिकाले नेपाली पढ्न, लेख्न र बोल्न सिके? कति विद्यार्थीले केही वर्षपछि पनि त्यो सीप कायम राख्न सके? उनीहरूलाई सिकेको भाषा व्यवहारमा प्रयोग गर्ने अवसर कति मिल्यो?
त्यस्तै, साहित्यिक सम्मेलन आयोजना गर्नु प्रशंसनीय छ। तर त्यसले नयाँ लेखकलाई कति प्रोत्साहन गर्यो? फरक विचार राख्ने स्रष्टाहरूलाई कति सम्मानपूर्वक स्थान दिन सक्यो? साहित्यिक गतिविधिले समुदायभित्र संवाद र सहकार्य बढाएको छ कि केवल संस्थागत प्रतिष्ठा मात्र? यी प्रश्नहरू आलोचनाका लागि मात्र होइनन्। संस्थाहरूले आफ्नो उपलब्धि मापन गर्ने आधार तयार गर्न पनि यस्ता प्रश्न आवश्यक छन्।
नेतृत्व र पदबीचको अन्तर्द्वन्द्व
मैले विभिन्न समयमा केही सामुदायिक संस्थासँग आबद्ध भएर काम गर्ने तथा तिनका गतिविधि नजिकबाट अवलोकन गर्ने अवसर पाएको छु। यस क्रममा मेरो ध्यान खिचेको एउटा प्रमुख विषय नेतृत्वसम्बन्धी अन्योल हो।
धेरै सामाजिक संस्थामा व्यक्तिको धार्मिक ज्ञान, सामाजिक प्रतिष्ठा, उमेर, सम्बन्ध, सक्रियता वा सेवा गर्ने इच्छाका आधारमा नेतृत्व विकास हुन्छ। यी गुण महत्त्वपूर्ण छन्। तर यिनले मात्र कुशल व्यवस्थापन, पारदर्शिता, विवाद समाधान र भावी नेतृत्व निर्माणको सुनिश्चितता गर्दैनन्।
मैले सन् २०२२ मा हिन्दु धर्म तथा संस्कृति संगठनको नेतृत्वसम्बन्धी अध्ययन गर्दा रूपान्तरणकारी नेतृत्व, स्वयंसेवा र साझा उद्देश्यको महत्त्वमाथि ध्यान दिएको थिएँ (Bhattarai, 2022)। नेतृत्वसम्बन्धी अध्ययनहरूले प्रभावकारी नेता पदमा बस्ने व्यक्ति मात्र नभई अरूलाई प्रेरित गर्ने, जिम्मेवारी बाँड्ने, विश्वास निर्माण गर्ने र सामूहिक लक्ष्यप्रति प्रतिबद्ध बनाउने व्यक्ति पनि हुनुपर्ने देखाएका छन् (Walumbwa et al., 2004; Wang et al., 2005)। तर संस्थाको उद्देश्यभन्दा व्यक्तिको प्रतिष्ठा महत्त्वपूर्ण हुन थालेपछि समस्या सिर्जना हुन सक्छ।
नेतृत्वको आलोचनालाई व्यक्तिगत विरोध ठान्ने, असहमतिलाई शत्रुताका रूपमा बुझ्ने वा पद हस्तान्तरणलाई प्रतिष्ठाको प्रश्न बनाउने प्रवृत्तिले संस्थालाई कमजोर बनाउन सक्छ। यसको अर्थ नेतृत्वमा असहमति हुनु नै असफलता हो भन्ने होइन। स्वस्थ बहस र आलोचनाले संस्था अझ बलियो बनाउन सक्छ। प्रश्न यत्ति हो; असहमति समाधान गर्ने निष्पक्ष विधि संस्थासँग छ कि छैन ?
सबल संस्था त्यो हो, जसको उद्देश्य कुनै एक व्यक्तिको उपस्थितिमा मात्र निर्भर हुँदैन। नेतृत्व परिवर्तन भए पनि संस्थाको लक्ष्य, सेवा र विश्वसनीयता कायम रहनुपर्छ।
स्वस्थ प्रतिस्पर्धाको आवश्यकता
एउटै समुदायमा समान प्रकृतिका धेरै संस्था स्थापना हुनु आफैँमा नकारात्मक कुरा होइन। धेरै संस्था हुँदा नयाँ विचार जन्मिन सक्छन्, सेवाका विकल्प बढ्न सक्छन् र विभिन्न रुचि तथा क्षमताका व्यक्तिहरूले काम गर्ने अवसर पाउन सक्छन्। तर संस्थाहरूबीचको प्रतिस्पर्धा सेवा र गुणस्तरमा केन्द्रित नभई प्रतिष्ठा, प्रभाव वा व्यक्तिगत सम्बन्धमा केन्द्रित भयो भने त्यसले सामूहिक उपलब्धिमा बाधा पुर्याउन सक्छ।
मेरो अवलोकनमा केही संस्थाहरूबीच समन्वयको कमी, कार्यक्रमको दोहोरोपन र आपसी प्रतिस्पर्धासम्बन्धी प्रश्नहरू देखिएका छन्। यस्ता प्रवृत्तिको व्यापकता र वास्तविक प्रभाव भने थप अध्ययनबाट मात्र पुष्टि गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, दुई साहित्यिक संस्थाले अलग-अलग सम्मेलन गर्नु गलत होइन। तर एउटै उद्देश्य बोकेका संस्थाहरूबीचको मतभेदले लेखक, पाठक वा सहभागीलाई अनावश्यक रूपमा विभाजित गर्छ भने त्यसको मूल्य समुदायले चुकाउनुपर्ने हुन्छ।
यस्तै अवस्था धार्मिक, सांस्कृतिक र शैक्षिक संस्थामा पनि आउन सक्छ। संस्थाहरूको स्वतन्त्र अस्तित्व कायम राख्दै साझा कार्यक्रम, शैक्षिक सामग्री, साहित्यिक गतिविधि र सामुदायिक सेवामा सहकार्य गर्न सकिन्छ।
हामीले सोध्नुपर्ने प्रश्न कुन संस्था ठूलो छ भन्ने होइन, कुन संस्थाले समुदायका लागि कति उपयोगी काम गरिरहेको छ भन्ने हो।
सामुदायिक विचारमा विविधताको आवश्यकता
भुटानी मूलका नेपालीभाषी समुदायको साझा भाषिक र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि भए पनि यसका सबै सदस्यको धार्मिक विश्वास, सामाजिक अनुभव र वैचारिक दृष्टिकोण एउटै छैन। समुदायभित्र हिन्दु, बौद्ध, किरात, इसाई तथा अन्य आस्था वा धर्मनिरपेक्ष दृष्टिकोण राख्ने व्यक्तिहरू हुन सक्छन्। त्यस्तै, जातीय पहिचान, शैक्षिक अवस्था र पुस्तागत अनुभवमा पनि विविधता छ।
मेरो अवलोकनले केही परिवेशमा जातीय विभेद, धार्मिक दूरी र वैचारिक असहमतिले सामुदायिक सहकार्यमा असर पार्न सक्ने प्रश्न उठाएको छ। तर यस्ता समस्यालाई सम्पूर्ण समुदायको साझा चरित्रका रूपमा प्रस्तुत गर्नु अनुचित हुन्छ।
धार्मिक संस्थाले आफ्नो धार्मिक उद्देश्य कायम राख्नु स्वाभाविक हो। हिन्दु धर्मको संरक्षणका लागि स्थापित संस्थाले आफ्नो धार्मिक पहिचान त्याग्नुपर्छ भन्ने होइन। तर कुनै विशेष धार्मिक संस्थाको उद्देश्य र समग्र नेपालीभाषी समुदायको साझा पहिचान एउटै कुरा होइनन्। संस्थाले आफ्नो उद्देश्य स्पष्ट राख्दै फरक आस्था र विचार भएका व्यक्तिको सम्मान गर्न सक्छ।
नैतिक नेतृत्वसम्बन्धी अध्ययनहरूले इमानदारी, जवाफदेहिता, अरूप्रतिको सम्मान र सहभागितालाई महत्त्वपूर्ण गुणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् (Resick et al., 2006)। हामीले संस्कृति जोगाउने नाममा इतिहासबाट आएका सबै सामाजिक विभाजनलाई पनि जोगाइरहनुपर्छ भन्ने छैन। भाषा, साहित्य, कला र आध्यात्मिक परम्परा जोगाउँदै विभेदकारी व्यवहारलाई सुधार्नु पनि सांस्कृतिक विकासकै हिस्सा हो।
नेपालबाट आएका नेपालीसँगको सम्बन्ध
भुटानी मूलका नेपालीभाषी र नेपालबाट विभिन्न कारणले अमेरिका आएका नेपालीबीच भाषा तथा संस्कृतिका धेरै समानता छन्। तर उनीहरूको ऐतिहासिक अनुभव फरक छ।
भुटानी मूलका धेरै परिवारको पहिचान विस्थापन, शरणार्थी जीवन र पुनर्वाससँग जोडिएको छ। नेपालबाट आएका नेपालीको प्रवास यात्रा भने अध्ययन, रोजगारी, पारिवारिक सम्बन्ध वा अन्य कारणसँग जोडिएको हुन सक्छ। यी फरक अनुभवले राष्ट्रियता, सांस्कृतिक पहिचान र समुदायप्रतिको दृष्टिकोणमा भिन्नता ल्याउन सक्छ।
नेपाली भाषा बोल्नु र नेपाली राष्ट्रियता हुनु एउटै कुरा होइन। यो भिन्नतालाई सम्मान गर्न सके साझा सांस्कृतिक काममा सहकार्यका अवसर बढ्न सक्छन्।
कुन समुदायले नेपाली संस्कृति बढी जोगायो भन्ने प्रतिस्पर्धाभन्दा साझा भाषा, साहित्य, शिक्षा र कलाको विकासमा सहकार्य गर्नु बढी फलदायी हुन सक्छ। आफ्नो इतिहासको सम्मान गर्नु र अरूको इतिहासलाई स्वीकार गर्नु परस्पर विरोधी कुरा होइनन्।
सांस्कृतिक कार्यक्रमसँगै मानवीय कल्याण
कुनै समुदायको सफलताको मूल्याङ्कन गर्दा सांस्कृतिक गतिविधिसँगै सदस्यहरूको जीवनस्तर र सामाजिक अवस्थालाई पनि हेर्नुपर्छ।
विस्थापन र पुनर्वासको इतिहास भएका समुदायमा शिक्षा, रोजगारी, पुस्तागत सम्बन्ध, मानसिक स्वास्थ्य तथा सामाजिक समायोजन महत्त्वपूर्ण विषय हुन्। डिप्रेसन, आघातसँग सम्बन्धित मानसिक समस्या र आत्महत्याका घटनाबारे उठ्ने चिन्तालाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ। तर यस्ता समस्याको दर वा कारणबारे निष्कर्ष निकाल्न विश्वसनीय स्वास्थ्य अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ। जातीय विभाजन, धार्मिक मतभेद वा संस्थागत नेतृत्वलाई मात्र यस्ता जटिल समस्याको कारण ठहर्याउनु वैज्ञानिक दृष्टिले उचित हुँदैन।
धार्मिक तथा सामाजिक संस्थाले मानिसलाई आपसी सम्बन्ध, आत्मीयता र सहयोगको वातावरण दिन सक्छन्। भाषा र साहित्यले अभिव्यक्तिको अवसर सिर्जना गर्न सक्छन्। तर आवश्यक पर्दा व्यावसायिक मानसिक स्वास्थ्य सेवा र अन्य विशेषज्ञ सहयोग उपलब्ध गराउने व्यवस्थासँग पनि समुदाय जोडिनुपर्छ।
हामीले कति मन्दिर बनायौँ, कति पुस्तक प्रकाशित गर्यौँ वा कति कार्यक्रम सम्पन्न गर्यौँ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छन्। त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण अरू प्रश्न पनि छन्; समुदायका कमजोर सदस्यले सहयोग पाएका छन् कि छैनन् ? युवा पुस्ताले आफ्ना विचार राख्ने अवसर पाएको छ कि छैन ? वृद्धवृद्धाले सम्मान र आवश्यक सहयोग पाएका छन् कि छैनन् ? सांस्कृतिक उपलब्धि र मानवीय कल्याणलाई एकअर्काबाट अलग राखेर समुदायको समग्र सफलता मापन गर्न सकिँदैन।
सफलताको मापदण्ड
भुटानी मूलका नेपालीभाषी संस्थाहरूले अरू प्रवासी नेपाली संस्थाभन्दा प्रभावकारी रूपमा संस्कृति जोगाइरहेका छन् भन्ने धारणा आकर्षक सुनिन सक्छ। तर यस्तो तुलनाका लागि स्पष्ट मापदण्ड र प्रमाण चाहिन्छ। सफलता संस्थाको संख्या, मन्दिरको आकार, साहित्यिक सम्मेलनमा उपस्थितिको संख्या वा सामाजिक सञ्जालमा प्राप्त प्रशंसाले मात्र निर्धारण हुँदैन।
भाषा सिकेका बालबालिकाको प्रगति, नयाँ पुस्ताको सहभागिता, स्वयंसेवकको निरन्तरता, आर्थिक पारदर्शिता, नेतृत्व विकास, सामाजिक समावेशिता र संस्थाहरूबीचको सहकार्यमार्फत पनि उपलब्धिको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। साना र ठूला संस्थाको तुलना गर्दा तिनको सदस्यसंख्या, स्रोतसाधन, उद्देश्य र कार्यक्षेत्रसमेत ध्यानमा राख्नुपर्छ।
त्यसैले मेरो विचारमा भविष्यका लागि संस्थाहरूले केही विषयलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ; पारदर्शी नेतृत्व चयन, नियमित मूल्याङ्कन, नयाँ पुस्तालाई जिम्मेवारी, महिला तथा सीमान्तकृत समूहको अर्थपूर्ण सहभागिता, साझा उद्देश्यमा सहकार्य र कार्यक्रमका वास्तविक उपलब्धिको अभिलेखीकरण। यसका लागि कुनै संस्थाले आफ्नो मौलिक पहिचान त्याग्नुपर्दैन। आवश्यकता छ त केवल व्यक्तिगत प्रतिष्ठाभन्दा संस्थागत उद्देश्यलाई माथि राख्ने प्रतिबद्धताको।
निष्कर्ष : संरक्षणसँगै सुधार पनि
अमेरिकामा रहेका भुटानी मूलका नेपालीभाषी समुदायले भाषा, साहित्य, धर्म र संस्कृतिको संरक्षणमा पुर्याएको योगदान महत्त्वपूर्ण छ। विस्थापन र पुनर्वासको कठिन इतिहासलाई विचार गर्दा यो उपलब्धि अझ अर्थपूर्ण देखिन्छ। यसका लागि समय, श्रम र साधन खर्च गर्ने स्वयंसेवक, शिक्षक, साहित्यकार, धार्मिक अगुवा तथा सामुदायिक कार्यकर्ताहरू सम्मानका पात्र हुन्। तर उपलब्धिको प्रशंसा गर्नु र त्यसको आलोचनात्मक मूल्याङ्कन गर्नु परस्पर विरोधी कुरा होइनन्।
विभिन्न संस्थासँगको मेरो संलग्नता र अवलोकनले नेतृत्व, आपसी प्रतिस्पर्धा, समावेशिता र संस्थागत दिगोपनबारे केही गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्। यी अनुभवलाई सबै संस्था वा सम्पूर्ण समुदायको अवस्थाको अन्तिम प्रमाण मान्न मिल्दैन। बरु यिनले थप अध्ययन, खुला संवाद र आत्ममूल्याङ्कनको आवश्यकता अवश्य देखाउँछन्।
संस्कृति संरक्षण महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो, तर संस्थागत सफलताको मूल्याङ्कन नैतिक नेतृत्व, समावेशिता, आपसी सहकार्य र सामुदायिक कल्याणका आधारमा पनि हुनुपर्छ।
हाम्रो सफलता विगतबाट के-के जोगायौँ भन्ने कुराले मात्र निर्धारण हुँदैन। भावी पुस्ताका लागि कस्ता संस्था, कस्तो सामाजिक वातावरण र कस्ता अवसर निर्माण गर्यौँ भन्ने कुराले पनि निर्धारण गर्छ।
भाषाले हाम्रो पहिचान जोगाउँछ। साहित्यले हाम्रो अनुभवलाई अभिव्यक्ति दिन्छ। धर्म र संस्कृतिले हामीलाई परम्परासँग जोड्छन्। तर ती उपलब्धिलाई दिगो बनाउने आधार भनेको विश्वासिलो नेतृत्व, परस्पर सम्मान, सहकार्य र मानवीय संवेदना हो।
हामीले संस्कृति जोगाउन उल्लेखनीय प्रयास गरेका छौँ। तर यो प्रश्न अझै अनुत्तरित छ; के त्यसलाई दीर्घकालसम्म जोगाउन सक्ने सबल र समावेशी संस्थाहरू पनि निर्माण गरिरहेका छौँ ?
सन्दर्भ सामग्री
Bhattarai, N. S. (2022). A Leadership Challenge in the Contemporary Diaspora Community in the US and Exemplifications of OHRC’s Transformational Leadership. MBA 556, Shippensburg University of Pennsylvania. अप्रकाशित शैक्षिक अध्ययनपत्र।
- Organization for Hindu Religion and Culture (OHRC). (n.d.). Who We Are. http://www.hindureligionculture.org/who-we-are/
- Bhutanese Community of Central Pennsylvania (BCCPA). (n.d.). Official Website. https://mybccpa.org/
- Global Bhutanese Hindu Organization (GBHO). (n.d.). Official Website. https://www.gbho.org/
- Global Bhutanese Literature Organization (GBLO). (n.d.). Official Website. https://gblo.org/
- Literature Council of Bhutan (LCOB). (n.d.). Official Website. https://lcob.org/
- Resick, C. J., Hanges, P. J., Dickson, M. W., & Mitchelson, J. K. (2006). A cross-cultural examination of the endorsement of ethical leadership. Journal of Business Ethics, 63. https://doi.org/10.1007/s10551-005-3242-1
- Walumbwa, F. O., Wang, P., Lawler, J. J., & Shi, K. (2004). The role of collective efficacy in the relations between transformational leadership and work outcomes. Journal of Occupational and Organizational Psychology, 77, 515–530.
- Wang, H., Law, K. S., Hackett, R. D., Wang, D., & Chen, Z. X. (2005). Leader–member exchange as a mediator of the relationship between transformational leadership and followers’ performance and organizational citizenship behavior. Academy of Management Journal, 48(3), 420–432.
लेखकीय टिप्पणी: यो विचारप्रधान लेख लेखकको संस्थागत संलग्नता, व्यक्तिगत अवलोकन र नेतृत्वसम्बन्धी पूर्वअध्ययनमा आधारित छ। यसमा उठाइएका प्रश्नहरू कुनै खास संस्थामाथि प्रमाणित आरोप नभई सामुदायिक संस्थाहरूको प्रभावकारिताबारे थप अनुसन्धान र संवादका विषय हुन्। सन्दर्भमा उल्लेख गरिएका संस्थागत वेबसाइटहरू सम्बन्धित संस्थाको परिचय र गतिविधिबारे थप जानकारीका स्रोतका रूपमा समावेश गरिएका हुन्। तिनको हालको सामग्री तथा सबै ऐतिहासिक विवरण यस सम्पादनका क्रममा स्वतन्त्र रूपमा प्रमाणित गरिएको छैन।
(n.bhattarai28@gmail.com)